Wralda, Nature and the Temptation of the “Germanic Soul”

A recent X discussion caught my attention.

One post quoted Hitler speaking in 1937 about an unknowable omnipotence behind nature and its laws. Another account then compared this with Wralda in the Oera Linda Book and presented the resemblance as evidence of an innate “Germanic soul”.

The comparison itself is interesting.

The conclusion is where we need to slow down.

In the Oera Linda Primal Teachings, Wralda is described as eternal, infinite, present everywhere and yet invisible. All forces are said to proceed from Wralda and return to him. Most importantly, Wralda is said to have placed eternal eawa — principles or natural laws — into all created matter.

Minno develops the same idea in a strikingly practical way. Eawa is compared with water: disturb it and it becomes uneven, but by its nature it tends to become level again. From this image he moves to justice, freedom, balance and law.

So the parallel is more specific than “both speak vaguely about God”.

It is closer to this:

The visible world follows laws. Those laws are not invented by man. Human beings can study them, live in accordance with them, and derive good laws from them — but they did not create the underlying order themselves.

That is certainly worth comparing with other traditions.

But what does the resemblance prove?

Not yet very much.

A similar idea can arise through several routes: direct borrowing, indirect cultural transmission, a shared philosophical tradition, independent reasoning from nature, or later reinterpretation. Before choosing among them, we would need to compare wording, context, chronology and the transmission history of the texts.

This is where the claim about a uniquely “Germanic soul” goes beyond the evidence.

Oera Linda itself gives us a reason to be cautious.

Minno says that good laws must ultimately be the same for all people, because eawa represent principles by which right and wrong can be judged. The text certainly contains strong ideas about peoples and inherited character elsewhere, sometimes in language that a modern reader should examine critically. But the concept of natural law itself is not presented simply as private ethnic property.

Nor does a resemblance between Hitler's religious language and Oera Linda establish that either represents some timeless racial instinct.

That kind of conclusion is especially hazardous in the context of National Socialism, because NS ideology actively racialised culture, religion and morality. The regime contained competing religious currents: attempts to reshape Christianity in racial terms, anti-Christian or neo-pagan tendencies among some leading ideologues, and millions of Germans who still belonged to Protestant or Catholic churches. The historical picture is therefore much messier than “NSism was Christian” or “NSism was pagan.”

The quoted 1937 passage is interesting precisely because it does not settle that larger question.

It shows a speaker appealing to humility before an immense creative power behind nature.

That deserves to be studied.

But it should be studied as a statement made in a particular political, intellectual and religious context — not elevated into proof of racial metaphysics.

The Fryas Inquiry Desk would therefore ask a different set of questions.

Where else, before 1937, do we find this formulation of an unknowable creator expressed through natural law?

How does it compare with deism, Stoicism, Spinoza, nineteenth-century natural theology, German idealism, völkisch religious writing and older northern European traditions?

And where does Oera Linda genuinely resemble those traditions — not merely in theme, but in structure and language?

There is another reason I find the comparison useful.

Oera Linda repeatedly warns against people who turn religious claims into instruments of power. Its criticism of priesthood is not merely “our religion good, their religion bad”. The deeper accusation is that priests claim privileged access to truth, create idols, demand obedience and protect their own authority.

That warning should apply to our own interpretation of Oera Linda as well.

The moment we say:

“This resemblance proves that our people possess an inherently superior spiritual intuition,”

we may already be doing exactly what the text tells us to question: turning an interesting observation into an authority claim.

A better conclusion is smaller, but more useful.

There really is an interesting resemblance between the Oera Linda concept of Wralda and some forms of natural theology expressed in modern European thought.

Now the work begins.

What is the source?
How old is the idea?
How did it travel?
And what would prove a connection rather than merely a resemblance?

That is a much better question than deciding in advance whose soul owns it.

Introducing the Fryas Inquiry Desk

The Oera Linda archive is becoming more than a collection of manuscripts, translations, notes, historical documents and research.

It will also function as the Fryas Inquiry Desk: a place where questions about Oera Linda, Fryas, history, language, mythology and related subjects can be investigated from the sources outward.

The basic rule is simple:

First establish what the source actually says. Then ask what it may mean. Only after that start building theories.

In practice, people often begin with the theory and then search for evidence that fits it. The Inquiry Desk tries to do the reverse.

An older way of thinking, with new tools

The method also reflects my own way of thinking.

Some of its roots go back to work I was doing in 1991 on networks, learning and self-organisation, later extending into neural networks, brains, movement, robotics and systems thinking. The recurring question was how separate parts interact, how patterns arise, and how a larger order can emerge without somebody designing every detail from above.

That way of looking at things has stayed with me.

When studying Oera Linda, language, history or family archives, I naturally look for connections between apparently separate pieces of information. But a pattern that appears interesting is not therefore proven. Discovery and proof are two different stages.

AI has recently become an unusually useful tool in that process: for finding connections, comparing texts, organising archives, examining language and testing ideas. But it does not replace independent thinking or source criticism. If anything, it makes those more important.

There is another, less visible ingredient in the method: observe before theorising; notice the small anomaly others pass over; preserve eyewitness material; distinguish memory from documentation; follow a clue even when authorities dismiss it; question your own assumptions; and be willing to ask someone to criticise your conclusions.

In other words: curiosity is encouraged.

So is contradiction.

Sources first

The Inquiry Desk keeps several layers separate:

1. Manuscript / Fryas text — what is actually written.

2. Translation — what my present translation makes of it.

3. Translator's or editorial note — an explanation added by the editor or translator.

4. Interpretation or hypothesis — what we think may follow from the text.

5. External evidence — linguistics, archaeology, genetics, historical documents, folklore, manuscript studies and other relevant material.

That distinction matters.

A resemblance is not yet a derivation.

A gap in the sources is not automatically evidence of deliberate suppression.

An academic consensus is not automatically correct.

And an exciting alternative theory does not become stronger merely because it annoys academics.

Everything receives the same question:

What is the evidence?

A Fryas way of asking questions

The public character of the Inquiry Desk is inspired by several voices in the Oera Linda texts. I do not pretend to be these people, nor do I assume that everything attributed to them must be historically true.

What interests me is how they reason.

Troost — begin with the person asking

First understand the questioner.

A simple example may sometimes explain more than fifteen footnotes. At other times, fifteen footnotes are exactly what the question requires.

Good explanation does not force an answer into someone's head. It gives an idea enough soil to grow.

Reintja — look ahead

Do not look only at the immediate problem.

Ask what follows if a particular interpretation or decision is accepted. Look at interests, consequences and possible unintended effects.

Sometimes avoiding a useless battle is wiser than winning one.

Adela — investigate

Do not merely repeat what respected people have said.

Look, travel, compare reports, reconstruct sequences and ask what happened before what. Separate observation from assumption and cause from coincidence.

And investigate your own side just as critically as anybody else's.

Minno — make it work

A theory may be elegant and still fail when applied to the real world.

Ask whether a proposed rule works consistently. Compare cases. Look at trade, travel, law, conflict and ordinary human behaviour.

The irritating question is often the useful one:

Fine — but would this actually work?

Hellenia — watch power

Pay attention when religion, ideology, authority, prestige or fear begins controlling what people are permitted to think.

Ask whether an argument explains something or merely demands obedience.

But criticism of one dogma should not become another dogma.

Minerva / Nyhellenia — bring new clarity

An explanation should clarify rather than impress.

Ask difficult questions, but make the answer understandable. Use concrete examples. Distinguish wisdom from status and argument from authority.

If an explanation needs fog to survive, it probably needs another look.

Gosa — judge carefully and look ahead

Good counsel requires both clarity and foresight.

Be cautious about unreliable leadership, seductive language and confident predictions.

Advice should help people think; it should not relieve them of the responsibility to think for themselves.

Iefke — connect

Knowledge becomes more useful when different people, generations and languages can understand one another.

Translation is therefore not merely changing words. It is building a bridge while trying not to move the river.

Apollonia — recover what was left out

Look for material that earlier collections, histories or editors overlooked.

Add it carefully, record where it came from, and do not pretend that every surviving fragment belongs to the same period or source layer.

An archive should become richer without becoming muddier.

Vesta — preserve the trail

Write things down.

Keep originals. Record provenance. Distinguish what a source says from what somebody later wrote about it.

Future researchers should be able to reconstruct how a conclusion was reached — and, when necessary, prove us wrong.

Frya — remember why any of this matters

Knowledge without freedom is not enough.

Neither scholarship nor alternative research should become a means of domination.

Think for yourself. Help others where you can. Resist coercion. Do not demand reverence for being helpful.

Freedom includes the freedom to discover that you were mistaken.

Choose how you want your answer

The Inquiry Desk can answer the same question in different ways.

Scientific / scholarly

Detailed and source-critical.

Dates, manuscript readings, uncertainties, competing explanations, references and methodological problems remain explicit.

Best for research, publication and difficult historical claims.

Plain language

The same reasoning, but in easier language.

Less terminology, fewer detours, and enough explanation to understand the issue without already being a specialist.

In the spirit of the questioner

The answer can adapt to the questioner's way of approaching a problem — vocabulary, humour, background and level of knowledge.

The questioner might be a linguist, historian, engineer, twelve-year-old reader, sceptic, mythologist, genealogist, or a Finn who has discovered an alarming number of parallels with Sumer.

The voice may change.

The standard of evidence does not.

If no style is requested, the Inquiry Desk uses a readable middle course: accessible enough for an interested outsider, but rigorous enough that the path back to the sources remains visible.

The working method

Most questions can be approached through four steps:

What does the source say?

What could it mean?

What can we reasonably conclude — and what can we not conclude?

How could we test it?

Or in shorter form:

Read. Think. Compare. Check.

And when the result seems almost too perfect:

Check again.

The Fryas Inquiry Desk is not intended to provide an approved set of answers.

It is intended to make better questions possible.

And those are usually where the interesting discoveries begin.

Eerherstel voor Jan Gerhardus Ottema

Hoe een gerucht over Oera Linda tot historische werkelijkheid werd

Over Jan Gerhardus Ottema wordt al jaren een dramatisch verhaal verteld. De Leeuwarder classicus, die in 1872 de eerste volledige uitgave en vertaling van het Oera Linda-boek verzorgde, zou uiteindelijk hebben ingezien dat hij door een negentiende-eeuwse vervalsing was misleid. Zijn reputatie was gebroken, zijn levenswerk ingestort. In 1879 zou hij zich daarom hebben verhangen.

Het is een verhaal met bijna literaire perfectie: de geleerde die zich koppig aan een illusie vastklampt, uiteindelijk de waarheid onder ogen moet zien en daaraan bezwijkt.

Alleen blijken de bronnen zich niet naar dat verhaal te gedragen.

Wat met zekerheid kan worden vastgesteld, is dat Jan Gerhardus Ottema op 19 maart 1879 in Leeuwarden overleed. De officiële overlijdensregistratie bevestigt datum en plaats. In de door Nico Luitse geraadpleegde Leeuwarder gegevens wordt als doodsoorzaak longontsteking vermeld. Luitse nam dat reeds in 1990 op in zijn Dossier Oera Linda Boek. Open Archives

Daarmee zou de zaak eenvoudig kunnen lijken. Toch is het interessanter om na te gaan waar het andere verhaal vandaan komt, want juist daarin zit een leerzaam voorbeeld van historische beeldvorming.

Ottema vóór Oera Linda

Ottema was geen zonderling die uit het niets door een geheimzinnig manuscript werd meegesleept. Hij werd op 1 december 1804 in Doetinchem geboren, studeerde letteren, promoveerde in 1828 op Sophocles’ Antigone en werkte vervolgens tientallen jaren als classicus en docent. Hij was conrector in Harlingen en later in Leeuwarden en speelde langdurig een actieve rol binnen het Friesch Genootschap. DBNL

Volgens Nico Luitse, die Ottema’s werk en correspondentie uitvoerig bestudeerde, produceerde Ottema naast zijn vertaling verschillende afzonderlijke studies over het Oera Linda-boek. Hij maakte afschriften, verzamelde woorden en werkwoordsvormen en werkte aan grammaticale analyse. Zijn publicaties gingen onder meer over geschiedenis, taal, geografie, paginering en de kritiek die tegen het handschrift werd ingebracht. Fryskednis

Dat alles bewijst uiteraard niet dat Ottema gelijk had over de ouderdom van het handschrift. Een geleerde kan nauwgezet werken en zich toch vergissen. Maar het maakt wel verschil voor de manier waarop zijn geschiedenis behoort te worden verteld.

Een contemporaine waardering komt van de Groningse hoogleraar Petrus Hofstede de Groot, die na een bezoek aan Cornelis Over de Linden verklaarde dat het een geluk was dat het handschrift bij Ottema terecht was gekomen. Hij noemde hem eerlijk, geleerd en voor zijn taak berekend. Fryskednis

Nog in september 1878, een half jaar vóór zijn dood, werd Ottema bovendien opnieuw gekozen als bestuurslid van het Friesch Genootschap. Het jaarverslag na zijn overlijden herinnerde hem als een buitengewoon ijverig bestuurslid dat vrijwel nooit bij de wekelijkse vergaderingen ontbrak. Dat past moeilijk bij de latere voorstelling dat hij tegen het einde van zijn leven maatschappelijk volledig was ingestort en door iedereen was verlaten. Fryskednis

Zijn laatste bekende brief

Nog belangrijker is Ottema’s eigen stem.

Op 3 januari 1879, slechts ongeveer tien weken vóór zijn overlijden, schreef hij aan Leendert Floris Over de Linden. In die brief blikt hij terug op het voorafgaande jaar. Over de discussie rond Oera Linda schrijft hij niet dat hij twijfelt of verslagen is. Integendeel: volgens hem waren hij en Over de Linden met hun laatste publicaties aan het laatste woord gekomen en waren de bestrijders tot zwijgen gebracht.

Hij formuleert het zelf kernachtig:

“In de wetenschap is dat veel, is dat de overwinning.”

Vervolgens bespreekt hij enthousiast een nieuwe vertaalkundige ontdekking die hij in de tekst meent te hebben gedaan. Pas aan het slot merkt hij op dat schrijven hem vermoeit. Oera Linda Wiki

Dat laatste kan uiteraard wijzen op ziekte of verzwakking. Maar uit de brief blijkt geen intellectuele capitulatie. Voor zover uit het beschikbare materiaal valt op te maken, bleef hij begin januari 1879 overtuigd van de waarde en echtheid van het manuscript.

Wie wil beweren dat hij in de korte periode tussen deze brief en zijn dood alsnog radicaal van mening veranderde, heeft daarvoor een bron nodig.

En juist daar begint het probleem.

Van “volgens sommigen” naar een feit

In zijn proefschrift De Gemaskerde God uit 2004 schreef Goffe Jensma over Ottema’s einde nog voorzichtig. Hij verwees naar mondelinge mededelingen van Adriaan Lysen en Pieter Gerbenzon en schreef:

“Volgens sommigen heeft Ottema uiteindelijk toch ingezien, dat hij had gedwaald…”

Daarop volgde het verhaal dat Ottema met die waarheid niet verder wilde leven en zich ophing. Fryskednis

Twee jaar later was de voorzichtigheid verdwenen. In Jensma’s uitgave van Het Oera Linda-boek uit 2006 werd dezelfde geschiedenis zonder dat voorbehoud verteld. Ottema zou in 1879 “uiteindelijk” hebben ingezien dat hij ongelijk had gehad, waarna hij zich zou hebben verhangen. Fryskednis

Dat verschil tussen 2004 en 2006 was voor mij in 2010 aanleiding Jensma rechtstreeks naar zijn bron te vragen.

Hij verwees aanvankelijk naar zijn proefschrift. Toen ik liet weten de bewering nog steeds weinig geloofwaardig te vinden, antwoordde hij dat hij zich baseerde op twee naar zijn oordeel onafhankelijke bronnen en dat daarom van “geverifieerde informatie” kon worden gesproken. Hij voegde eraan toe dat een eventuele onjuistheid over de zelfmoord niets zou veranderen aan zijn algemene conclusies over het Oera Linda-boek. Oera Linda Wiki

Maar die twee bronnen waren Lysen, geboren in 1921, en Gerbenzon, geboren in 1920. Beiden kwamen dus pas ruim veertig jaar na Ottema’s dood ter wereld.

Dat betekent niet dat hun mededelingen waardeloos waren. Mondelinge familie- en stadsoverlevering kan historische informatie bewaren. Maar het maakt ze geen onafhankelijke ooggetuigenbronnen. Twee personen kunnen bovendien dezelfde oudere overlevering hebben gehoord. “Twee bronnen” is daarom niet automatisch hetzelfde als twee onafhankelijk bevestigde lijnen van bewijs.

Dat was precies het punt van mijn antwoord aan Jensma.

De wezenlijke vraag: dood of inkeer?

Opvallend genoeg ging de correspondentie vervolgens grotendeels over de vermeende zelfmoord, terwijl mijn belangrijkste bezwaar ergens anders lag.

Ik schreef Jensma dat de vraag of Ottema zelfmoord had gepleegd voor mij minder interessant was dan zijn beweerde meningsverandering. Als werkelijk bekend was geweest dat Ottema vóór zijn dood de echtheid van Oera Linda had verworpen, dan zou dat voor de hevige discussie rond het boek buitengewoon relevante informatie zijn geweest.

Waarom duikt zo’n cruciale herroeping dan pas meer dan een eeuw later op?

Waarom is zij niet terug te vinden in de omvangrijke negentiende-eeuwse discussie?

Waarom niet in de publicaties uit de jaren twintig en dertig, toen opnieuw fel over Oera Linda werd gestreden?

En vooral: waar is de bron waarin Ottema zelf, een tijdgenoot of een aanwezige zo’n ommekeer vastlegt? Oera Linda Wiki

Jensma antwoordde dat Lysen uit een familiekring rond HaverSchmidt kwam en dat beide informanten uit gegoede Leeuwarder milieus stamden. Hij wees daarnaast op een brief uit 1876 van Hooft van Iddekinge aan Jacob Dirks, waarin medelijden wordt uitgesproken met Ottema en de schrijver betreurt dat deze in zijn “dwalingen” volhardt. Oera Linda Wiki

Die brief is interessant. Hij bewijst dat de controverse Ottema pijn kan hebben gedaan en dat sommige tijdgenoten hem als koppig en verblind beschouwden.

Maar hij bewijst precies niet wat nodig is.

De schrijver zegt immers dat Ottema blijft volharden.

Dat is het tegenovergestelde van een bron voor zijn latere herroeping.

Een onbekende bron over het sterfbed

Daar komt nog een merkwaardige latere bron bij.

In een tot dusver ongepubliceerd betoog, geschreven ergens tussen 1939 en 1949 en mogelijk van de hand van Eeltje Molenaar, staat een passage over een zekere heer Menalda. Die zou namens personen die bij Ottema’s sterfbed aanwezig waren hebben verklaard dat Ottema juist tot het einde toe aan de echtheid van het Oera Linda-boek vasthield.

Volgens die tekst zou Ottema op zijn sterfbed uitdrukkelijk hebben gezegd dat het OLB echt was. Fryskednis

Die bron moet voorzichtig worden gebruikt.

De auteur van het betoog is nog niet met zekerheid vastgesteld. Ook de identiteit van de genoemde Menalda is nog onderwerp van onderzoek. Bovendien is het verslag zelf tientallen jaren jonger dan Ottema’s overlijden.

Het zou daarom verkeerd zijn om hiermee simpelweg het ene late verhaal door een ander laat verhaal te vervangen.

Maar juist wanneer we dezelfde maatstaf toepassen die voor Lysen en Gerbenzon werd gebruikt, ontstaat een probleem. Als een mondeling overgeleverde mededeling uit de twintigste eeuw voldoende zou zijn om Ottema’s inkeer als feit te presenteren, kan een tegengestelde twintigste-eeuwse overlevering niet zonder onderzoek worden genegeerd.

De correcte conclusie is niet dat deze sterfbedbron de zaak definitief beslist.

De correcte conclusie is dat de vermeende herroeping niet bewezen is.

En de zelfmoord?

Voor de zelfmoordclaim is het bronnenbeeld nog problematischer.

De Leeuwarder registratie die in het onderzoek van Nico Luitse werd teruggevonden vermeldt longontsteking als doodsoorzaak. Luitse kende dit gegeven al in 1990. De burgerlijke stand bevestigt dat Ottema op 19 maart 1879 in Leeuwarden stierf. Fryskednis

Daartegenover staat geen tot dusver aangetroffen eigentijds verslag van ophanging.

Toch begon juist dat dramatische element zich na Jensma’s publicaties steeds verder te verspreiden.

In 2011 schreef wetenschapsjournalist Chris Reinewald dat Ottema zich in 1879 verhing. In 2019 meldde de Leeuwarder Courant dat hij een eind aan zijn leven maakte. In 2022 werd het verhaal verder aangedikt: de discussie zou hem tot waanzin hebben gedreven en na het besef dat alles verzonnen was, zou hij zich hebben verhangen. In januari 2024 verscheen opnieuw in de Leeuwarder Courant de mededeling dat Ottema zichzelf als gevolg van het Oera Linda-boek van het leven zou hebben beroofd. Fryskednis

Zo ontstaat een merkwaardig proces.

Een mondelinge overlevering wordt eerst weergegeven als:

“volgens sommigen…”

Twee jaar later wordt dat:

“Ottema zag uiteindelijk in dat hij ongelijk had…”

Vervolgens wordt in secundaire publicaties:

“hij verhing zich”

aangevuld met:

“de discussie dreef hem tot waanzin.”

Hoe verder de gebeurtenis in het verleden raakt, hoe gedetailleerder het verhaal wordt.

Dat is precies de omgekeerde richting van gezonde geschiedschrijving.

Wat Jensma in 2010 zelf schreef

De correspondentie eindigde overigens minder vijandig dan uit alleen de polemiek zou kunnen worden afgeleid.

Nadat wij het oneens waren gebleven over zijn werkwijze schreef Jensma mij op 3 november 2010 dat hij mijn betrokkenheid bij het Oera Linda-boek waardeerde. Over Ottema schreef hij dat wij het waarschijnlijk eens waren over het tragische van diens geschiedenis. Hij voegde eraan toe dat Ottema “een droom” had en dat hij, juist vanwege Ottema, liever zou willen dat deze daarin had volhard. Oera Linda Wiki

Dat is een opmerkelijke afsluiting.

Niet omdat Jensma daarmee zijn eerdere voorstelling introk — dat deed hij niet — maar omdat zij laat zien dat de historische persoon Ottema ook voor hem meer was dan een karikatuur.

Juist daarom verdient die persoon beter dan een goed klinkend verhaal dat gaandeweg harder is geworden dan zijn bronnen toelaten.

Wat eerherstel wel en niet betekent

Eerherstel voor Ottema betekent niet dat wij hem achteraf gelijk moeten geven over de ouderdom van Oera Linda.

Die vraag moet met andere argumenten worden onderzocht.

Het betekent ook niet dat iedere kritiek op zijn werk onterecht was. Sommige vertalingen bleken aantoonbaar voor verbetering vatbaar; sommige historische conclusies waren speculatief; en de argumenten voor en tegen de ouderdom van het handschrift moeten los van zijn persoonlijke overtuiging worden beoordeeld.

Eerherstel betekent iets eenvoudigers.

Ottema behoort niet als historische les te worden opgevoerd met eigenschappen en gebeurtenissen waarvoor de bronnen tekortschieten.

Hij was een geschoold classicus, een langdurig actief lid en bestuurder van het Friesch Genootschap, en een onderzoeker die in zijn laatste levensjaren uitzonderlijk veel energie in Oera Linda stak. Zijn laatste bekende brief over het onderwerp toont geen bekering tot de vervalsingshypothese, maar juist enthousiasme over een nieuwe tekstuele vondst. Fryskednis

Voor de bewering dat hij vóór zijn dood inzag dat het boek vals was, is tot dusver geen eigentijdse bron aangetroffen.

Voor de bewering dat hij zich uit wanhoop daarover verhing evenmin; daar staat bovendien een geregistreerde doodsoorzaak longontsteking tegenover. Fryskednis

Een latere bron beweert zelfs het tegendeel wat zijn overtuiging betreft: dat hij tot op zijn sterfbed aan de echtheid vasthield. Die mededeling verdient verder onderzoek, maar hoeft niet bewezen te worden om de bestaande voorstelling ter discussie te stellen. Fryskednis

De bewijslast ligt immers bij degene die de dramatische herroeping en zelfmoord als historische feiten presenteert.

Hoe een verhaal een bron verving

Misschien is daarom niet eens Ottema’s vermeende einde het interessantste aspect van deze geschiedenis.

Interessanter is hoe gemakkelijk een goed verhaal een bron kan vervangen.

Ottema was voor de inmiddels dominante vervalsingstheorie een bijna volmaakt personage: de geleerde die zich door zijn verlangen naar een groots Fries verleden liet meeslepen, waarschuwingen negeerde, steeds geïsoleerder raakte en uiteindelijk de vernietigende waarheid ontdekte.

Binnen zo’n verhaal voelt zijn zelfmoord bijna noodzakelijk.

Maar een gebeurtenis wordt niet waarschijnlijker doordat zij narratief bevredigend is.

Integendeel: hoe mooier een detail in een bestaand verhaal past, hoe belangrijker het is om naar de bron te vragen.

Dat geldt voor voorstanders én bestrijders van Oera Linda.

Jan Gerhardus Ottema heeft geen behoefte aan een nieuwe legende waarin hij achteraf alsnog overal gelijk krijgt. Hij verdient iets beters: dat wij hem lezen, zijn werk beoordelen, zijn fouten onderscheiden van zijn verdiensten, en over zijn laatste maanden niet méér beweren dan de bronnen toestaan.

De discussie over Oera Linda kan daarna gewoon verdergaan.

Maar dan zonder een dode geleerde een bekentenis en een dood toe te schrijven die vooralsnog niet uit zijn eigen tijd kunnen worden aangetoond.

A New Phase for the Oera Linda Project

Artificial intelligence is not actually a new subject to me. During my studies I was already deeply interested in ideas directly related to it: neural networks, self-organisation, learning, system behaviour, and the question of how complex structures can emerge without every step being centrally programmed in advance.

image used for Netwerkstuk,
from Volkskrant 19-5-1990

This can be seen in three of my earlier papers. In Netwerkstuk (May 1991), I explored neural networks in connection with learning, the brain, robotics, movement science and self-organisation. Selforganisation (June 1991) focused more specifically on the way order and coordinated behaviour can emerge within complex systems without a central controller — while also asking the critical question of what mechanism actually lies behind such apparently spontaneous organisation. In Neural Networks (July 1994), this line of thought had developed further, distinguishing between the level of individual neurons, the behaviour of a network, and the function of the system as a whole, while contrasting conventional programming with solutions that emerge from the network itself.

Looking back, there is an obvious connection between those interests and the present development of AI. Yet I have only recently rediscovered the practical usefulness of the current generation of artificial intelligence. For a long time I approached it with considerable suspicion and some reluctance to take the plunge. Its limitations are real, errors can be presented with great confidence, and many applications are far more superficial than the technology initially suggests.

But by beginning to work with it more seriously, I have started to recognise something that fascinated me more than thirty years ago: not merely a machine that executes instructions, but a system capable of helping us detect patterns, relationships and unexpected connections on a scale that a single researcher can hardly survey manually.

For the Oera Linda project, this opens up remarkable possibilities.

One obvious application is textual analysis. Different versions of the Oera Linda text can be compared much more systematically. AI can help identify recurring motifs, linguistic patterns, internal connections, and differences between transcriptions and translations.

A second field is the study of parallels and possible overlaps with other traditions. Historical texts, folk traditions, mythological motifs, archaeological evidence and other sources can be compared much more efficiently with specific Oera Linda passages. AI does not provide proof and must never replace source criticism, but it can be an exceptionally powerful instrument for discovering possible connections that can then be investigated and verified independently.

The possibilities for studying the Fryas language are equally significant. Vocabulary, grammatical patterns, variants and contexts can be analysed more systematically. In time, this may support educational tools for studying and practising Fryas, and perhaps even an experimental translation module from and into the language.

AI also creates new ways of making the material accessible. Parts of the texts can be visually reconstructed, developed as scenes or presented cinematically. Maps and other educational material can be produced more easily. We are also working on reading versions for new audiences, including an adaptation for curious and advanced younger readers.

These possibilities have convinced me that the time has come for a broader renewal of the Oera Linda project as a whole.

During the coming period, all public channels will therefore be reviewed, better interconnected and, where necessary, reorganised. The aim is not simply to put more material online. On the contrary, so much material has now accumulated that the main task has become one of organisation, preservation, connection and accessibility.

The highest priority will be the reorganisation and optimisation of the web archive of the Oera Linda project.

The provisional order of work is:

1. Oera Linda Wiki
   The wiki will be developed into the central knowledge base of the project. Manuscript pages, transcriptions, the Fryas text, translations, historical sources, people, places, word studies and research will become increasingly interconnected. The distinction between primary source, transcription, translation, commentary and interpretation will also be made more explicit. This is important both for human researchers and for responsible use of AI.

2. Fryskednis
   Valuable material will be inventoried and, where possible, linked to or incorporated into the central knowledge structure. The long-term aim is no longer to maintain Fryskednis as an active publication platform, but to preserve it as a historical archive.

3. Aldfryas
   Relevant content will likewise be preserved and, where appropriate, transferred into the new structure. Aldfryas can then eventually be retired as an active platform and preserved as an archive.

4. Oera Linda Forum
   The forum contains many years of discussions, hypotheses, source references and substantive exchanges. This history should also become more accessible and searchable, and where useful be connected to the central knowledge base.

5. Oera Linda YouTube channel
   The channel will be further developed as the visual and educational extension of the project, combining existing material with new presentations, analyses, reconstructions and visual experiments.

6. Archive.org and other channels
   Older files, scans, publications, videos and other materials will be better organised, described and connected to the central structure, ensuring that the earlier history of the project remains permanently discoverable.

This reorganisation emphatically does not mean that older material will simply disappear. The principle is instead:

preserve what is valuable, archive what is historically important, improve what can be improved, and connect what is currently scattered.

In a sense, this brings an old interest back in a new form. The questions that occupied me in the early 1990s — how networks learn, how patterns emerge, and how individual parts interact to form a larger system — have unexpectedly become practically useful for a project I am working on decades later.

AI therefore does not become a new purpose of the Oera Linda project, and certainly not a replacement for independent research. It is a new instrument serving the same purpose that has always been central: making sources accessible, studying texts critically, investigating connections, making findings verifiable, and preserving the material for everyone who wishes to examine it for themselves.

Frisian students discuss Oera Linda

Frisian students in Wageningen

Dispute or debate?

The oldest and most prominent Frisian student association, Frisia in Leiden, is not a member of it: 

The Dutch Federation of Frian Student Unions, a cooperative of three Frisian social clubs in Wageningen, Delft, and Groningen.

Crest of the
Leiden Pealmantsjes

In a leaked memo, a leading member of this Federation discusses the controversial Oera Linda. “It is a very interesting topic” and “It describes Friesland as the pinnacle of classical civilisation!”, but [...]

The Wageningen students have the Yule, the six-spoked wheel from Oera Linda, on its flag, and novices of Leiden’s Frisia use the same wheel, adorned with the letters “tanfang” – The Beginning (of Time) from Oera Linda.

[more texed to be (GI) translated and added later]

Codex Oera Linda, ch. K1. Era of Tunis / Waraburg: Magyara [052/02]

LC 6-1-1933 “As simboal is keazen it wite jûlrêd op in swarte flagge.”

Friese studenten in den vreemde

De Wageningse afdeling van
de Friese studentenfederatie

Een nieuwe generatie Oera Linda-bestrijders?

De oudste en meest vooraanstaande Friese studentenvereniging, het corporale Frisia te Leiden, is er geen lid van: de Federaasje fan Fryske Studinteferienings, een ‘Frysk’-talig samenwerkingsverband van drie gezelligheidsverenigingen, in Wageningen, Delft en Groningen.

Een gezaghebbend lid van dit subsidiefriese verbond noemt in een gelekte memo de controversiele Oera Linda in tige nijskjirrich (een zeer interssant) ûnderwerp. “Hjir wurdt Fryslân delset as it hichtepunt fan de klassike samenleving”! Ze voegt er echter aan toe dat de Westfriese onderzoeker en vertaler Jan Ott buiten de discussie moet worden gehouden, vanwege syn blik op wittenskip en wierhyd.

De Wageningse vereniging van Friese studenten heeft het Joel, het zes-spakige wiel van Oera Linda op haar vlag en het Leidse Frisia biedt hun eerstejaars Pealmantsjes (vernoemd naar dichter Piet Paaltjens) een wapen met hetzelfde wiel, voorzien van de letters “tanfang” – Het Aanvang (begin van de tijd) uit Oera Linda. Op studentikoze wijze geven ze, op een aan het boek gewijde webpagina, toe er verder geen verstand van te hebben.

Wapen van de
Leidse Pealmantsjes

Wie zich er wèl in verdiept heeft is Goffe Jensma, emeritus professor Friese taal en letterkunde te Groningen, in 2004 als doctorandus geschiedenis gepromoveerd op zijn stelling dat de geheimzinnige dichter Piet Paaltjens rond 1860 de Oera Linda zou hebben bedacht. Uit een samenzwering met de taalkundige Eelco Verwijs en de Noord-Hollandse scheepstimmerman Cornelis Over de Linden zou het handschrift zijn ontstaan, dat naar de eerste vertaling (1872) Oera Linda Boek ging heten.

Jensma publiceerde in 2006 de derde Nederlandse vertaling (na die van Ottema en Overwijn), de eerste die werd gemaakt vanuit de aanname dat het een 19e eeuwse theologisch-filosofisch geïnspireerde grap betreft. De meest recente vertaling, in 2021 en 2022 uitgegeven door Stichting Oera Linda, is een Engelse samengesteld door Jan Ott, met kleurenafbeeldingen van alle 190 handschriftbladzijden. Jensma verwees ernaar in december 2021 tijdens een live uitgezonden kerstcollege vanuit de oude Friese universiteitsstad Franeker als een hele goeie oersetting.

Jan Ott studeerde in de jaren ’90 Bewegingswetenschappen aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, was als student actief corpslid en werd na zijn afstuderen eerst onderzoeker voor — later bestuurder en woordvoerder van de federatie van bioscopen en filmmaatschappijen, in een kantoor naast het Rijksmuseum. Tijdens een sabbatsjaar, in 2009 ontdekte hij de Oera Linda, wat leidde tot een nauwgezette studie van vooral de Fryas taal waarin het handschrift is geschreven, alle openbare discussies erover, studies ernaar en briefwisselingen. Veel daarvan is terug te vinden op de door zijn stichting opgezette Oera Linda Wiki.

Het bestuurslid van de linkse, doch koningsgezinde studentenfederatie waarschuwt in haar memo voor Ott, die (vertaald:) “vaak aanschuift bij extreemrechtse podcasts en talkshows”. Doctorandus Ott zou zich tegen de wetenschap keren, wat hem pseudowittenskipper maakt. Hij heeft “in bytsje it gedachtengoed fan datst net alles liuwe moatst dat dy ferteld wurdt”.

Kennelijk is het voor deze student vanzelfsprekend dat wèl te doen: alles geloven wat je (door een autoriteit) wordt verteld.

[ Meer bijzonderheden en de gehele memo staan op fryas.net: Herinneringen 1968-2026. ]

“Vrijdenkerij”, kent u die uitdrukking? Definitie op Wikipedia:

Vrijdenkerij (in België: vrijzinnigheid) of vrijdenken, is de opvatting dat men zich in het denken door de rede, wetenschap dan wel logica laat leiden, en niet door (autoriteits)geloof, traditie of paradigma. Vrijdenkers keren zich tegen elke vorm van dogma.

Friezen staan bekend om hun vermeend traditionele vrijheidszin en het allitereert inderdaad mooi: Frysk en Frij. Maar hoe vrij van geest is de gemiddelde Fries nog?

Codex Oera Linda, hk. K1. Tijdperk Tonis / Waraburg: Magjaren [052/02]

Maar verder zijn ze niet te benijden, want ze zijn slaven van de priesters en wat nog veel erger is, van hun overtuigingen [of: meningen]. Ze geloven [of: menen] dat overal kwade geesten zijn, die bezit nemen van mens en dier. Van Wralda’s Geest weten ze echter niets.

[Aanvullend, 23 juli:]

Uit “Redbad als icoon van de Friese identiteit” (door O.S. Knottnerus) in De Vrije Fries 2021, bl. 61-62 (onderstreping toegevoegd):

“[...] het Fryske Studinte Selskip Radbod te Utrecht [...], later omgedoopt tot Redbad to Utert. Samen met andere studentenverenigingen, waaronder Aldgillis te Delft en Bernlef te Groningen, vormde men een federatie en hield men ieder jaar een congres. Onder de noemer van Frysk Nasjonael Striidboun ‘De Swarte Heap’ organiseerde Piebenga na afloop van het derde Friese Studentencongres op 23 december 1932 een demonstratie in Leeuwarden, die uitliep op een handgemeen met de politie. [...] Tegelijkertijd onthulde het Striidboun zijn nieuwe vlag: een wit joelrad – de Friese variant van het hakenkruis – op een zwarte ondergrond, geheel in lijn met de theorieën van Herman Wirth die de scheppende kracht van de runensymboliek benadrukten.” [noot: LC, 6 januari 1933; vgl. de verontruste reactie van G.A. Wumkes, ‘Redbadflagge en Swarte Heap’, LC, 10 januari 1933.]

LC 6-1-1933 “As simboal is keazen it wite jûlrêd op in swarte flagge.”

Ottema’s «midwife» — short case study

The Midwife

In 1876 English Oera Linda version by Sandbach (of Ottema’s 1872 Dutch translation), page 33 (underlining added):

10. The Grevetman and his council shall take twenty parts;
the keeper of the market ten, and his assistants five;
the Volksmoeder one, the midwife* four,
the village ten,
and the poor and infirm shall have fifty parts.

[*Ottema: vroedvrouw]

Original text [020/24-30]:

10. THI GRÉVETMAN MITH SINUM GRÉVUM SKIL THÉROF BÜRA TWINTICH DÉLA.
THENE MÀRKRJUCHTER ÀND SINUM HELPAR. FIF DÉLA 
[MÀRKJELD. TJAN DÉLA.]*
THJU FOLKSMODER ÉN DÉL. THJU GÁMODER FJUWER DÉLA.
THÀT THORP TJAN DÉLA.
THA ÀRMA. THAT IS THÉRA. THAM NAVT WÀRKA NI KUNNA NI MÜGE FIFTICH DÉLA.

[* added on bottom of page]

 Translation Ott — chapter Eb. Common Laws, art. 10:

10. The reeve and his aldermen shall receive twenty parts thereof;
the market judge and his helpers five parts, 
ten parts for the market itself; 
the Folksmother one part and the regional mother four parts; 
the village ten parts, 
and the poor — that is, those who are unable or in no position to work — fifty parts.

- - -

In letter Ottema to Over de Linden, 21 October 1871:

On page 20, article 10, the term gâ moder appears, which I translated as village mother, without knowing who was actually meant, as has now become clear to me. She is the midwife. In the countryside, she is often called the goodwife or goodmother. Perhaps in your area too. Please be so kind as to correct this in my translation. [note]

Earlier in the text, on pp. 4-5, he translated:

thät-er Mâgy se nên yne gâ of wnnen heth thrvch thät weld synra wêpne

as: 

that the Magy has not won a single village* from them by force of arms [*Ottema: dorp]

In transliteration Ott, the concerning word [001/31] is spelled GÁ-MODER. Some cognates of GÁ are:

• gō (county, region, residential area) - Old Dutch
• gouw (county, landscape, region, land area) - Middle Dutch
• gouw (pagus, region) - Dutch (19th century)
• goa (county, region, part of a province), gea (village with the surrounding land, region, landscape) - Frisian
• Gau (region within a country) - German

From the wider context, it is clear that these regional mothers (GÁ-MODERA) must be “the Mothers at the other burgs” (that is: other than the (Folks)mother of Fryasburg at Texland), from the previous chapter Ea. Burg Laws:

1. When a burg is built somewhere, its Lamp must be kindled from the original flame at Texland, and that may only be done by the Folksmother.

2. Every Mother shall choose her own Maidens, as shall the Maids who serve as Mothers at the other burgs.

- - -

[note] Original Dutch: “Op bl. 20 in art. 10 komt voor de gâ moder , door mij vertaald dorpsmoeder, zonder te weten, wie dat dan eigenlijk wezen zoude, is mij nu duidelijk geworden. Zij is de vroedvrouw. Ten platten lande noemt men haar wel de goedvrouw of goedmoer . Misschien ten uwent ook wel. Wees zoo goed dit in mijne vertaling te verbeteren.”