Hoe een gerucht over Oera Linda tot historische werkelijkheid werd
Over Jan Gerhardus Ottema wordt al jaren een dramatisch verhaal verteld. De Leeuwarder classicus, die in 1872 de eerste volledige uitgave en vertaling van het Oera Linda-boek verzorgde, zou uiteindelijk hebben ingezien dat hij door een negentiende-eeuwse vervalsing was misleid. Zijn reputatie was gebroken, zijn levenswerk ingestort. In 1879 zou hij zich daarom hebben verhangen.
Het is een verhaal met bijna literaire perfectie: de geleerde die zich koppig aan een illusie vastklampt, uiteindelijk de waarheid onder ogen moet zien en daaraan bezwijkt.
Alleen blijken de bronnen zich niet naar dat verhaal te gedragen.
Wat met zekerheid kan worden vastgesteld, is dat Jan Gerhardus Ottema op 19 maart 1879 in Leeuwarden overleed. De officiële overlijdensregistratie bevestigt datum en plaats. In de door Nico Luitse geraadpleegde Leeuwarder gegevens wordt als doodsoorzaak longontsteking vermeld. Luitse nam dat reeds in 1990 op in zijn Dossier Oera Linda Boek. Open Archives
Daarmee zou de zaak eenvoudig kunnen lijken. Toch is het interessanter om na te gaan waar het andere verhaal vandaan komt, want juist daarin zit een leerzaam voorbeeld van historische beeldvorming.
Ottema vóór Oera Linda
Ottema was geen zonderling die uit het niets door een geheimzinnig manuscript werd meegesleept. Hij werd op 1 december 1804 in Doetinchem geboren, studeerde letteren, promoveerde in 1828 op Sophocles’ Antigone en werkte vervolgens tientallen jaren als classicus en docent. Hij was conrector in Harlingen en later in Leeuwarden en speelde langdurig een actieve rol binnen het Friesch Genootschap. DBNL
Volgens Nico Luitse, die Ottema’s werk en correspondentie uitvoerig bestudeerde, produceerde Ottema naast zijn vertaling verschillende afzonderlijke studies over het Oera Linda-boek. Hij maakte afschriften, verzamelde woorden en werkwoordsvormen en werkte aan grammaticale analyse. Zijn publicaties gingen onder meer over geschiedenis, taal, geografie, paginering en de kritiek die tegen het handschrift werd ingebracht. Fryskednis
Dat alles bewijst uiteraard niet dat Ottema gelijk had over de ouderdom van het handschrift. Een geleerde kan nauwgezet werken en zich toch vergissen. Maar het maakt wel verschil voor de manier waarop zijn geschiedenis behoort te worden verteld.
Een contemporaine waardering komt van de Groningse hoogleraar Petrus Hofstede de Groot, die na een bezoek aan Cornelis Over de Linden verklaarde dat het een geluk was dat het handschrift bij Ottema terecht was gekomen. Hij noemde hem eerlijk, geleerd en voor zijn taak berekend. Fryskednis
Nog in september 1878, een half jaar vóór zijn dood, werd Ottema bovendien opnieuw gekozen als bestuurslid van het Friesch Genootschap. Het jaarverslag na zijn overlijden herinnerde hem als een buitengewoon ijverig bestuurslid dat vrijwel nooit bij de wekelijkse vergaderingen ontbrak. Dat past moeilijk bij de latere voorstelling dat hij tegen het einde van zijn leven maatschappelijk volledig was ingestort en door iedereen was verlaten. Fryskednis
Zijn laatste bekende brief
Nog belangrijker is Ottema’s eigen stem.
Op 3 januari 1879, slechts ongeveer tien weken vóór zijn overlijden, schreef hij aan Leendert Floris Over de Linden. In die brief blikt hij terug op het voorafgaande jaar. Over de discussie rond Oera Linda schrijft hij niet dat hij twijfelt of verslagen is. Integendeel: volgens hem waren hij en Over de Linden met hun laatste publicaties aan het laatste woord gekomen en waren de bestrijders tot zwijgen gebracht.
Hij formuleert het zelf kernachtig:
“In de wetenschap is dat veel, is dat de overwinning.”
Vervolgens bespreekt hij enthousiast een nieuwe vertaalkundige ontdekking die hij in de tekst meent te hebben gedaan. Pas aan het slot merkt hij op dat schrijven hem vermoeit. Oera Linda Wiki
Dat laatste kan uiteraard wijzen op ziekte of verzwakking. Maar uit de brief blijkt geen intellectuele capitulatie. Voor zover uit het beschikbare materiaal valt op te maken, bleef hij begin januari 1879 overtuigd van de waarde en echtheid van het manuscript.
Wie wil beweren dat hij in de korte periode tussen deze brief en zijn dood alsnog radicaal van mening veranderde, heeft daarvoor een bron nodig.
En juist daar begint het probleem.
Van “volgens sommigen” naar een feit
In zijn proefschrift De Gemaskerde God uit 2004 schreef Goffe Jensma over Ottema’s einde nog voorzichtig. Hij verwees naar mondelinge mededelingen van Adriaan Lysen en Pieter Gerbenzon en schreef:
“Volgens sommigen heeft Ottema uiteindelijk toch ingezien, dat hij had gedwaald…”
Daarop volgde het verhaal dat Ottema met die waarheid niet verder wilde leven en zich ophing. Fryskednis
Twee jaar later was de voorzichtigheid verdwenen. In Jensma’s uitgave van Het Oera Linda-boek uit 2006 werd dezelfde geschiedenis zonder dat voorbehoud verteld. Ottema zou in 1879 “uiteindelijk” hebben ingezien dat hij ongelijk had gehad, waarna hij zich zou hebben verhangen. Fryskednis
Dat verschil tussen 2004 en 2006 was voor mij in 2010 aanleiding Jensma rechtstreeks naar zijn bron te vragen.
Hij verwees aanvankelijk naar zijn proefschrift. Toen ik liet weten de bewering nog steeds weinig geloofwaardig te vinden, antwoordde hij dat hij zich baseerde op twee naar zijn oordeel onafhankelijke bronnen en dat daarom van “geverifieerde informatie” kon worden gesproken. Hij voegde eraan toe dat een eventuele onjuistheid over de zelfmoord niets zou veranderen aan zijn algemene conclusies over het Oera Linda-boek. Oera Linda Wiki
Maar die twee bronnen waren Lysen, geboren in 1921, en Gerbenzon, geboren in 1920. Beiden kwamen dus pas ruim veertig jaar na Ottema’s dood ter wereld.
Dat betekent niet dat hun mededelingen waardeloos waren. Mondelinge familie- en stadsoverlevering kan historische informatie bewaren. Maar het maakt ze geen onafhankelijke ooggetuigenbronnen. Twee personen kunnen bovendien dezelfde oudere overlevering hebben gehoord. “Twee bronnen” is daarom niet automatisch hetzelfde als twee onafhankelijk bevestigde lijnen van bewijs.
Dat was precies het punt van mijn antwoord aan Jensma.
De wezenlijke vraag: dood of inkeer?
Opvallend genoeg ging de correspondentie vervolgens grotendeels over de vermeende zelfmoord, terwijl mijn belangrijkste bezwaar ergens anders lag.
Ik schreef Jensma dat de vraag of Ottema zelfmoord had gepleegd voor mij minder interessant was dan zijn beweerde meningsverandering. Als werkelijk bekend was geweest dat Ottema vóór zijn dood de echtheid van Oera Linda had verworpen, dan zou dat voor de hevige discussie rond het boek buitengewoon relevante informatie zijn geweest.
Waarom duikt zo’n cruciale herroeping dan pas meer dan een eeuw later op?
Waarom is zij niet terug te vinden in de omvangrijke negentiende-eeuwse discussie?
Waarom niet in de publicaties uit de jaren twintig en dertig, toen opnieuw fel over Oera Linda werd gestreden?
En vooral: waar is de bron waarin Ottema zelf, een tijdgenoot of een aanwezige zo’n ommekeer vastlegt? Oera Linda Wiki
Jensma antwoordde dat Lysen uit een familiekring rond HaverSchmidt kwam en dat beide informanten uit gegoede Leeuwarder milieus stamden. Hij wees daarnaast op een brief uit 1876 van Hooft van Iddekinge aan Jacob Dirks, waarin medelijden wordt uitgesproken met Ottema en de schrijver betreurt dat deze in zijn “dwalingen” volhardt. Oera Linda Wiki
Die brief is interessant. Hij bewijst dat de controverse Ottema pijn kan hebben gedaan en dat sommige tijdgenoten hem als koppig en verblind beschouwden.
Maar hij bewijst precies niet wat nodig is.
De schrijver zegt immers dat Ottema blijft volharden.
Dat is het tegenovergestelde van een bron voor zijn latere herroeping.
Een onbekende bron over het sterfbed
Daar komt nog een merkwaardige latere bron bij.
In een tot dusver ongepubliceerd betoog, geschreven ergens tussen 1939 en 1949 en mogelijk van de hand van Eeltje Molenaar, staat een passage over een zekere heer Menalda. Die zou namens personen die bij Ottema’s sterfbed aanwezig waren hebben verklaard dat Ottema juist tot het einde toe aan de echtheid van het Oera Linda-boek vasthield.
Volgens die tekst zou Ottema op zijn sterfbed uitdrukkelijk hebben gezegd dat het OLB echt was. Fryskednis
Die bron moet voorzichtig worden gebruikt.
De auteur van het betoog is nog niet met zekerheid vastgesteld. Ook de identiteit van de genoemde Menalda is nog onderwerp van onderzoek. Bovendien is het verslag zelf tientallen jaren jonger dan Ottema’s overlijden.
Het zou daarom verkeerd zijn om hiermee simpelweg het ene late verhaal door een ander laat verhaal te vervangen.
Maar juist wanneer we dezelfde maatstaf toepassen die voor Lysen en Gerbenzon werd gebruikt, ontstaat een probleem. Als een mondeling overgeleverde mededeling uit de twintigste eeuw voldoende zou zijn om Ottema’s inkeer als feit te presenteren, kan een tegengestelde twintigste-eeuwse overlevering niet zonder onderzoek worden genegeerd.
De correcte conclusie is niet dat deze sterfbedbron de zaak definitief beslist.
De correcte conclusie is dat de vermeende herroeping niet bewezen is.
En de zelfmoord?
Voor de zelfmoordclaim is het bronnenbeeld nog problematischer.
De Leeuwarder registratie die in het onderzoek van Nico Luitse werd teruggevonden vermeldt longontsteking als doodsoorzaak. Luitse kende dit gegeven al in 1990. De burgerlijke stand bevestigt dat Ottema op 19 maart 1879 in Leeuwarden stierf. Fryskednis
Daartegenover staat geen tot dusver aangetroffen eigentijds verslag van ophanging.
Toch begon juist dat dramatische element zich na Jensma’s publicaties steeds verder te verspreiden.
In 2011 schreef wetenschapsjournalist Chris Reinewald dat Ottema zich in 1879 verhing. In 2019 meldde de Leeuwarder Courant dat hij een eind aan zijn leven maakte. In 2022 werd het verhaal verder aangedikt: de discussie zou hem tot waanzin hebben gedreven en na het besef dat alles verzonnen was, zou hij zich hebben verhangen. In januari 2024 verscheen opnieuw in de Leeuwarder Courant de mededeling dat Ottema zichzelf als gevolg van het Oera Linda-boek van het leven zou hebben beroofd. Fryskednis
Zo ontstaat een merkwaardig proces.
Een mondelinge overlevering wordt eerst weergegeven als:
“volgens sommigen…”
Twee jaar later wordt dat:
“Ottema zag uiteindelijk in dat hij ongelijk had…”
Vervolgens wordt in secundaire publicaties:
“hij verhing zich”
aangevuld met:
“de discussie dreef hem tot waanzin.”
Hoe verder de gebeurtenis in het verleden raakt, hoe gedetailleerder het verhaal wordt.
Dat is precies de omgekeerde richting van gezonde geschiedschrijving.
Wat Jensma in 2010 zelf schreef
De correspondentie eindigde overigens minder vijandig dan uit alleen de polemiek zou kunnen worden afgeleid.
Nadat wij het oneens waren gebleven over zijn werkwijze schreef Jensma mij op 3 november 2010 dat hij mijn betrokkenheid bij het Oera Linda-boek waardeerde. Over Ottema schreef hij dat wij het waarschijnlijk eens waren over het tragische van diens geschiedenis. Hij voegde eraan toe dat Ottema “een droom” had en dat hij, juist vanwege Ottema, liever zou willen dat deze daarin had volhard. Oera Linda Wiki
Dat is een opmerkelijke afsluiting.
Niet omdat Jensma daarmee zijn eerdere voorstelling introk — dat deed hij niet — maar omdat zij laat zien dat de historische persoon Ottema ook voor hem meer was dan een karikatuur.
Juist daarom verdient die persoon beter dan een goed klinkend verhaal dat gaandeweg harder is geworden dan zijn bronnen toelaten.
Wat eerherstel wel en niet betekent
Eerherstel voor Ottema betekent niet dat wij hem achteraf gelijk moeten geven over de ouderdom van Oera Linda.
Die vraag moet met andere argumenten worden onderzocht.
Het betekent ook niet dat iedere kritiek op zijn werk onterecht was. Sommige vertalingen bleken aantoonbaar voor verbetering vatbaar; sommige historische conclusies waren speculatief; en de argumenten voor en tegen de ouderdom van het handschrift moeten los van zijn persoonlijke overtuiging worden beoordeeld.
Eerherstel betekent iets eenvoudigers.
Ottema behoort niet als historische les te worden opgevoerd met eigenschappen en gebeurtenissen waarvoor de bronnen tekortschieten.
Hij was een geschoold classicus, een langdurig actief lid en bestuurder van het Friesch Genootschap, en een onderzoeker die in zijn laatste levensjaren uitzonderlijk veel energie in Oera Linda stak. Zijn laatste bekende brief over het onderwerp toont geen bekering tot de vervalsingshypothese, maar juist enthousiasme over een nieuwe tekstuele vondst. Fryskednis
Voor de bewering dat hij vóór zijn dood inzag dat het boek vals was, is tot dusver geen eigentijdse bron aangetroffen.
Voor de bewering dat hij zich uit wanhoop daarover verhing evenmin; daar staat bovendien een geregistreerde doodsoorzaak longontsteking tegenover. Fryskednis
Een latere bron beweert zelfs het tegendeel wat zijn overtuiging betreft: dat hij tot op zijn sterfbed aan de echtheid vasthield. Die mededeling verdient verder onderzoek, maar hoeft niet bewezen te worden om de bestaande voorstelling ter discussie te stellen. Fryskednis
De bewijslast ligt immers bij degene die de dramatische herroeping en zelfmoord als historische feiten presenteert.
Hoe een verhaal een bron verving
Misschien is daarom niet eens Ottema’s vermeende einde het interessantste aspect van deze geschiedenis.
Interessanter is hoe gemakkelijk een goed verhaal een bron kan vervangen.
Ottema was voor de inmiddels dominante vervalsingstheorie een bijna volmaakt personage: de geleerde die zich door zijn verlangen naar een groots Fries verleden liet meeslepen, waarschuwingen negeerde, steeds geïsoleerder raakte en uiteindelijk de vernietigende waarheid ontdekte.
Binnen zo’n verhaal voelt zijn zelfmoord bijna noodzakelijk.
Maar een gebeurtenis wordt niet waarschijnlijker doordat zij narratief bevredigend is.
Integendeel: hoe mooier een detail in een bestaand verhaal past, hoe belangrijker het is om naar de bron te vragen.
Dat geldt voor voorstanders én bestrijders van Oera Linda.
Jan Gerhardus Ottema heeft geen behoefte aan een nieuwe legende waarin hij achteraf alsnog overal gelijk krijgt. Hij verdient iets beters: dat wij hem lezen, zijn werk beoordelen, zijn fouten onderscheiden van zijn verdiensten, en over zijn laatste maanden niet méér beweren dan de bronnen toestaan.
De discussie over Oera Linda kan daarna gewoon verdergaan.
Maar dan zonder een dode geleerde een bekentenis en een dood toe te schrijven die vooralsnog niet uit zijn eigen tijd kunnen worden aangetoond.
