17 November 2026

Wat men bewaart, nazomer 1750

Misschien zult gij mijn eersten naam alsnog aan een kind geven.Uit het logboek van Ignatius B. Ott te Hoorn, nazomer 1750

Aan Pieter en zijn zonen

Uit het logboek van Ignatius B. Ott, nazomer 1750

Van avond, toen het volk ter ruste was en alleen het laatste licht nog over de huizen lag, heb ik gemeend dezen dag op te schrijven.

Niet omdat er iets groots geschied is.

Juist daarom.

Pieter, mijn zoon, gij waart heden met Maritje en uw kleinen Bernard bij ons. Uw moeder Maria Cornelia zat bij mij en Anna Maria boog zich telkens over het kind, alsof zij aan zijn gezicht reeds lezen kon wat voor mensch hij eenmaal worden zal.

Dat kan niemand.

Wralda alleen kent wat uit het zaad komen zal.

Wij zien de vrucht eerst wanneer zij groeit.

Bernard sliep meestentijds. Hij weet nog van geen vader of grootvader, van geen Hoorn, geen Duitschland, geen oorlog, geen Kerk en geen Geregt. Hij weet alleen warmte, melk, slaap en de armen waarin men hem draagt.

Misschien is een mensch dan nog het dichtst bij hetgeen hij van Wralda ontving.

Pieter stond bij zijn vrouw en kind, recht en weltevreden. Ik zag aan hem dat hij trotsch was, schoon hij het niet zeide.

Dat verheugde mij.

Een man behoort niet groot te spreken over hetgeen hij bemint. Hij moet het behoeden.

Gij zijt meester kleermaker geworden en kent uw werk. Gij weet dat goed laken door slecht meten bedorven kan worden en dat een scheeve snede niet met veel naaijen weder recht wordt.

Onthoud dit ook van menschen en van woorden.

Meet eer gij snijdt.
Luister eer gij oordeelt.
En hebt gij eenmaal verkeerd gesneden, verberg het niet onder veel steken.

Mijn vader heeft mij andere lessen gegeven en het leven weder andere.

Ik ben ruiter geweest.

Wanneer ik thans aan dien jongen man denk, die met sabel en paard door vreemde steden trok, zou ik haast zeggen: dat was een ander.

En dat is ook zoo.

De knaap is niet de man en de man van heden is morgen weder veranderd.

Daarom moet een mensch niet te hoog zeggen: ik ben aldus.

Beter is: ik was aldus, en thans tracht ik beter te wezen.

Het water kan door wind en storm scheef en wild worden, doch wanneer de wind gaat liggen zoekt het weder zijn effenheid. Zoo behoort ook het gemoed te doen.

Wie nooit dwaalt leert weinig.

Wie zijn dwaling lief krijgt, leert niets.

Mijn oude ruitertijd heeft mij geleerd vooruit te zien: naar den weg, het paard, het weder en den man die naast u rijdt.

Mijn kinderen hebben mij iets anders geleerd.

Zij laten een mensch achterom zien.

Niet om daar te blijven staan, maar om te weten vanwaar hij gekomen is.

Vandaag zag ik Pieter, en daarna Bernard, en ik dacht aan hen die vóór ons geweest zijn en aan degenen die na ons komen zullen.

Daarom schrijf ik dit aan u, Pieter; aan u, kleine Bernard; en aan de zonen die misschien na u nog geboren zullen worden en wier namen ik mag raden.

Misschien zult gij mijn eersten naam alsnog aan een zoon geven.

Misschien Jan, naar Maritjes vader; of Frans, naar mijn jongen, die misschien nog ergens in de Oost zijn geluk zoekt; of Reijnier, naar Maritjes grootvader, van wien nog met eer gesproken wordt.

Doet dat niet omdat een naam heilig zou zijn.

Een naam zonder goede daad is een ledig vat.

Doch veracht ook de oude namen niet.

Een naam kan een mensch doen vragen:

Wie droeg hem vóór mij?
Wat deed hij goed?
Waar dwaalde hij?
Wat bleef onafgemaakt?

Dan kan een naam als zaad wezen.

Maar zaad dat men in een kist bewaart geeft geen vrucht.

Het moet in goede aarde.

Zoo is het ook met hetgeen een familie weet.

Er zijn verhalen die men niet aan ieder behoeft te vertellen, doch men moet ze daarom niet laten sterven.

Er zijn papieren die een mensch niet begrijpt.

Verbrand ze niet.

Verwerp ze niet omdat een geleerde zegt dat zij dwaas zijn.

Geloof ze ook niet omdat uw vader zegt dat zij waar zijn.

Bewaar eerst. Onderzoek daarna.

Dat is de beste orde die ik ken.

Een geschreven blad kan liegen.

Een mond kan liegen.

Een herinnering kan zich vergissen.

Maar wanneer men wegwerpt wat men nog niet begrijpt, kan later niemand meer onderzoeken waar de waarheid lag.

Daarom: wanneer u iets wordt toevertrouwd waarvan gij de waarde nog niet ziet, bewaart het met zorg.

Niet het papier alleen.

Ook waar het vandaan kwam.

Wie het vóór u had.

Wat er mondeling bij gezegd werd.

En vooral: wat gij niet weet.

Want een gat dat men open laat kan later gevuld worden.

Een gat dat men met een verzinsel vult wordt een valsche muur.

Daar heb ik in mijn leven genoeg van gezien.

Menschen houden van een schoon verhaal. Vorsten houden ervan. Priesters houden ervan. Soldaten ook. Een verhaal maakt vrienden dapper en vijanden slecht en achteraf blijkt alles precies te zijn gegaan zooals degene die het vertelt gaarne gewild had.

Weest daarvoor op uw hoede.

Wralda heeft den mensch verstand gegeven om te zien, te hooren, te onthouden en te vergelijken. Wie dat verstand weglegt om liever een schoon verzinsel te gelooven, mag Wralda niet verwijten dat hij bedrogen werd.

Ook moet gij u niet te klein maken voor een heer, een priester of een geleerd man.

Een mensch die recht handelt behoeft niet te kruipen.

Wat recht is voor den geringe moet ook recht zijn voor den groote.

Anders is het geen recht.

Ik heb onder bevel gestaan en weet dat gehoorzamen somtijds noodig is. Op een paard of in een regiment kan ieder niet zijn eigen weg nemen.

Doch gehoorzaamheid maakt een kromme zaak niet recht.

Een man blijft verantwoordelijk voor hetgeen zijn eigen hand doet.

Dat zou ik u willen nalaten, Pieter, meer nog dan geld:

houd uw gemoed recht,
uw woord eenvoudig,
uw hand vaardig,
en uw hals vrij.

Help uw naasten wanneer gij kunt. Een mensch die alles alleen wil bewaren, zal tenslotte alleen staan wanneer zijn huis valt.

Vandaag zag ik u bij Maritje en den kleinen Bernard.

Gij raaktet haar aan en zij zag naar u alsof zij beiden wist dat dit kind niet van één mensch alleen is.

Zoo hoort het.

Geen huis wordt door één hand gebouwd.

Geen familie door één naam.

Geen kennis door één boek.

Wat een vader weet en niet doorgeeft, sterft met hem.

Wat een zoon zonder nadenken nabootst, wordt gewoonte zonder verstand.

Daarom moet ieder geslacht ontvangen, onderzoeken, verbeteren en weder doorgeven.

Zooals een goed huis.

Is het dak niet sterk genoeg, maak het volgende beter.

Is het woord niet klaar genoeg, spreek het rechter.

Is het verhaal onzeker, zeg dan dat het onzeker is.

Dat is geen zwakheid.

Dat is waarheid.

Aan u, kleine Bernard, die heden nog niets hiervan verstaan kunt, wil ik daarom slechts dit nalaten:

Wanneer gij eenmaal oud genoeg zijt om te vragen wie uw voorouders waren, zoek dan niet naar mannen zonder fouten.

Die zult gij niet vinden.

Zoek naar hetgeen zij hebben bewaard, hetgeen zij hebben geleerd, en hetgeen gij beter kunt doen.

En wanneer na u weder een zoon komt die vraagt waarom een oud papier zo lang bewaard is gebleven, antwoord hem dan niet te haastig.

Leg het voor hem neer.

Zeg wat gij weet.

Zeg wat gij slechts gehoord hebt.

En zeg ook:

dit weet ik niet.

Dan hebt gij hem meer gegeven dan een schoon verhaal.

Dan hebt gij hem vrijheid gelaten om zelf te zien.

Mijn pijp is nu uit.

Uw moeder roept mij.

Ik sluit dit boek.

Doch wat goed bewaard wordt, is daarom niet gesloten.

Waak erover.

16 November 2026

Brief aan oom Jan, juli 1947


Soerabaja, vrijdag 18 Juli 1947

Beste Oom Jan,

Het is al weer lang geleden dat wij iets van elkaar gehoord hebben en daarom zal ik maar direct met de reden van deze brief beginnen. Ik heb de laatste tijd nogal veel met de familie bezig geweest, ook doordat Alewijn Roozendaal een stamboom aan het samenstellen is. Ik heb hem in Maart reeds een lange brief geschreven met allerlei gegevens en daarbij ook verteld van mijn bezoek aan Duitschland in 1938.

Nu dacht ik dat ik eigenlijk ook U eens moest schrijven, want U bent de meest geliefde broer van Vader en bovendien ben ik naar U genoemd. Daar heb ik vroeger nooit zooveel achter gezocht, maar de laatste jaren ben ik daar anders over gaan denken.

Bij ons thuis werd vroeger nog wel eens gesproken over wedergeboorte of reïncarnatie en vooral over het telkens terugkomen van dezelfde voornamen in een familie. Jan, Pieter, Joris en vooral Alewijn komen bij ons telkens weer terug. Ik weet niet meer precies wie daar het meeste over sprak, maar het denkbeeld was ongeveer dat een naam niet alleen gegeven werd ter herinnering aan iemand, doch dat er misschien ook iets van den ouden mensch in het kind kon terugkomen.

Of Grootvader Alewijn daar zelf werkelijk in geloofde weet ik niet meer en juist daarom vraag ik het U. U hebt hem natuurlijk veel langer en ook in andere jaren gekend dan Vader, die zes jaar jonger was.

In 1938 kwam ik in Duitschland een boek tegen dat mij daar weer aan herinnerde. Het heette Irdische Unsterblichkeit. Germanischer Glaube an die Wiederverkörperung in der Sippe. Het ging over den ouden Germaanschen opvatting dat iemand binnen zijn eigen geslacht kon wederkeeren en dat ook de naamgeving daarmee verband kon houden.

Ik vond dat toen buitengewoon interessant, juist omdat wij thuis ook dergelijke verhalen hadden gehoord. Ik heb het dus gelezen, maar niet alles voor zoete koek aangenomen.

In datzelfde jaar was ik, zooals ik Alewijn ook geschreven heb, in Egeln, iets bezuiden Maagdenburg. Daar woonde een slager Ott. Het was natuurlijk interessant een naamgenoot te vinden, maar ik wil daar niet meer van maken dan het was. Er wonen in Duitschland genoeg Otten en een gelijke naam bewijst nog geen familie.

Toch hebben wij toen nogal wat gepraat over familienamen, oude verhalen en ook over het Oera Linda Boek. Sommige dingen sloten merkwaardig aan bij hetgeen ik van huis uit kende. Ik had toen het gevoel dat er meer achter zat, maar de oorlog is er tusschen gekomen en daarna is alles natuurlijk geheel anders geworden.

Tijdens mijn internering heb ik dikwijls aan die dingen gedacht.

Er zijn in die jaren een paar oogenblikken geweest waarop ik werkelijk dacht dat het met mij gedaan was. Ik wil daar nu niet een groot verhaal van maken, maar ik heb toen eenige zeer vreemde ervaringen gehad. Soms was het alsof ik buiten mijzelf stond en later kreeg ik droomen die veel helderder waren dan gewone droomen.

Nu weet ik heel goed dat een mensch in een kamp vreemde dingen kan droomen. Men is moe, soms ziek, men denkt veel aan vroeger en aan thuis en de dagen loopen in elkaar. Maar sommige van die droomen zijn mij tot vandaag bijgebleven.

Een paar maal was ik in zoo'n droom Grootvader Alewijn, den veehandelaar. Ik zag markten, paarden en koeien en menschen die mij bekend voorkwamen hoewel ik ze zelf nooit gekend kan hebben. Het vreemde was dat ik niet naar hem keek, maar dat ik hem was.

Later had ik hetzelfde met zijn grootvader, Jan Ott, den schoolmeester. Daar waren weer andere dingen: een kerk, papier en inkt, kinderen en menschen die kwamen om iets te laten schrijven of regelen. Ook dat voelde in den droom geheel gewoon, terwijl ik na het wakker worden natuurlijk dacht: hoe kom ik daar nu weer aan?

Nog vreemder was een droom waarin ik een ruiter was, vermoedelijk in het begin van de achttiende eeuw. Ik weet niet wie. In den droom zelf wist ik geen naam en geen jaartal. Ik herinner mij vooral het paard, het tuig, kou en een weg.

Nu Oom Jan, ik schrijf U dit niet omdat ik beweer dat ik werkelijk al die menschen geweest ben. Dat zou wel wat gemakkelijk zijn. Ik had bovendien dat Duitsche boek gelezen en kende een deel van onze familiegeschiedenis, dus het is best mogelijk dat mijn hoofd daar later zelf iets van gemaakt heeft.

Maar het blijft eigenaardig.

En dan komt daar nog bij dat ik naar U genoemd ben.

Daarom zou ik graag weten of U zich herinnert waarom Vader dat gedaan heeft. Was het eenvoudig omdat U zijn oudere broer was, of werd daar thuis nog iets bij gezegd? En heeft Grootvader ooit met U gesproken over het vernoemen van kinderen en het terugkomen van menschen in de familie?

Misschien weet U daar niets meer van. Schrijf dat dan gerust. Ik heb liever dat U zegt “ik weet het niet meer” dan dat wij achteraf een mooi familieverhaal maken dat nooit bestaan heeft.

Ook bij mijn broer Alewijn, van 1910, denk ik hier wel eens aan. Hij heeft nu zelf een zoon, ook Alewijn, geboren in 1934. Die jongen is bijna dertien jaar.

Ik weet natuurlijk niet wat er van hem worden zal, maar op de een of andere manier heb ik altijd bijzondere belangstelling voor dien jongen gehad. Misschien komt dat alleen door den naam.

Toch heb ik soms het gevoel dat, wanneer er werkelijk zooiets bestaat als wederkeer binnen een familie, hij er vatbaar voor zou kunnen zijn.

Niet dat ik hoop dat hij precies zijn grootvader of iemand anders wordt. Zoo bedoel ik het niet. Eerder dat iets uit de familie in hem verder kan gaan wat bij ons misschien verloren dreigt te raken.

Ik heb zelf geen kinderen en daardoor denkt men waarschijnlijk ook anders over zulke dingen.

Als er werkelijk iets van mijzelf later weer in de familie terug zou komen, zou mij dat eigenlijk meer geruststellen dan het idee dat alles bij mijn dood ophoudt. Misschien is dat ook maar een menschelijke wensch.

Nu iets anders, hoewel het er toch weer mee samenhangt.

Ik heb mij den laatsten tijd opnieuw met het Oera Linda Boek bezig gehouden. De Duitsche uitgave van Wirth uit 1933 ken ik natuurlijk. Wirth heeft er veel werk van gemaakt en het boek in Duitschland weer bekend gemaakt, maar hij haalt er naar mijn zin ook veel te veel bij. Vooral na hetgeen wij nu achter den rug hebben, ben ik voorzichtig geworden met groote Germaansche theorieën.

Dat wil niet zeggen dat daarom alles onzin is. Integendeel, ik vind dat men opnieuw naar het boek zou moeten kijken zonder eerst te besluiten wat het moet zijn.

De Nederlandsche uitgave van Overwijn uit 1941 vond ik daarom interessant. Ook daar ben ik het niet overal mee eens, maar het is tenminste weer een Nederlandsche poging om het boek ernstig te lezen.

Als ik dit jaar werkelijk naar Holland terugkeer, wil ik daar eens verder achteraan.

Ik ben van plan Cornelis Over de Linden te schrijven. Hij heeft het handschrift vóór den oorlog aan Friesland afgestaan, maar zijn familie heeft het natuurlijk zeer lang in bezit gehad en misschien weet hij nog dingen die nooit gedrukt zijn.

Verder zou ik graag eens iemand vinden die hierover kan schrijven.

Een schrijver of journalist misschien.

Niet iemand die van te voren al weet dat alles waar is, maar ook niet iemand die het direct belachelijk maakt. Er moet iemand zijn die rustig kan luisteren en daarna zelf gaat zoeken.

Er zijn nu te veel losse dingen: familieverhalen, namen, mijn bezoek aan Egeln, het Oera Linda Boek en dan nog die vreemde droomen uit de kampen. Ik kan dat zelf niet allemaal netjes tot een geheel maken en misschien moet dat ook nog niet.

Het kan best zijn dat sommige dingen niets met elkaar te maken hebben.

Maar daarom moet men ze nog wel bewaren.

Ik zou U dus vooral willen vragen eens goed terug te denken aan Grootvader.

Heeft hij ooit over het Oera Linda Boek gesproken?

Over de familie Over de Linden?

Over brieven of papieren die apart werden gehouden?

Over Engelschen of andere vreemdelingen die belangstelling hadden?

En heeft hij ooit iets gezegd over wedergeboorte, vernoeming of het terugkomen van iemand in zijn eigen familie?

Ook een klein voorval kan belangrijk zijn. Schrijf vooral niet alleen de dingen die volgens U in mijn verhaal passen.

Ik hoor liever iets dat mijn idee in de war brengt.

Daar heeft men tenslotte meer aan.

Nu Oom Jan, ik zal eindigen, want anders wordt dit nog een heel boek. Ik hoop dat U nog goed gezond bent. Vader zal zeker blij zijn wanneer ik hem na al die jaren weer zie en ik hoop natuurlijk dat wij elkaar ook nog eens kunnen ontmoeten, al ligt Denver niet direct op den weg naar Holland.

Doe allen daar onze hartelijke groeten.

Een volgende keer zal ik misschien nog eens wat uitvoeriger schrijven over de kampen en de droomen, maar voorloopig is dit al meer dan genoeg.

Hartelijke groeten van Uw neef en naamgenoot,

Jan Ott

Een nieuwe bewaarder, eind 1848

Oostwoud, zondag 24 december 1848

Waarde Rijkent Kofman en Andries Reuvers,

Deze brief zal U worden gebragt door mijn jongsten broeder Alewijn. Hij is nog jong, doch ik vertrouw hem genoeg om hem deze boodschap mede te geven, en verzoek U ook hem te ontvangen als iemand die later meer van deze zaak zal moeten weten.

Ik heb vernomen wat er te Enkhuizen met Cornelis Over de Linden en het oude handschrift is voorgevallen.

Dat hij er op uit was het in handen te krijgen, is voor ons geen nieuws. Reeds omtrent drie jaren geleden was genoegzaam bekend dat hij naar het boek verlangde en meende er, als Over de Linden, meer regt op te hebben dan degenen bij wie het bewaard werd. Het heeft mij altijd gehinderd dat men met hem niet rustig tot een ernstig gesprek kon komen. Hij is vlug van begrip, doch ook vlug in zijn oordeel, en wanneer hij eenmaal meent te weten hoe een zaak zit, is het niet gemakkelijk hem eerst nog eens te doen luisteren.

Nu hij het handschrift dan eindelijk heeft opgeëischt of tot zich genomen — hoe het precies gegaan is, wil ik uit de verte niet beslissen — meen ik dat wij verstandig doen wanneer wij er voorlopig geen openbare twist van maken.

Laat hem het boek voor een tijd houden.

Hij heeft nu gekregen waarnaar hij zoo lang verlangde. Laat hem er dan ook maar eens op studeren en puzzelen.

Het belangrijkste is niet alleen wie het papier in huis heeft.

Wij kennen inmiddels genoeg van den inhoud en, wat misschien nog gewigtiger is, wij weten iets van de wijze waarop het bewaard is gebleven, van hetgeen daarbij van vader op zoon of van vriend op vriend is medegedeeld, en van de voorzigtigheid waarmede men er vroeger over sprak. Dat alles staat niet noodzakelijk in het boek zelf.

Wie alleen het handschrift bezit, bezit daarom nog niet het geheele verhaal.

Ik zou daarom voorshands ook niet meer aan Cornelis mededeelen dan noodig is. Indien hij ernstig zoekt, zal er een tijd komen waarop hij vragen gaat stellen die laten zien dat hij werkelijk gelezen heeft. Dan kan men opnieuw bezien of hij ook gereed is om te hooren wat niet op het papier staat.

Dat is iets anders dan hem buitensluiten uit nijd of uit familietwist. Het boek is geen stuk huisraad waarover men kijft wie het hebben mag. Als het werkelijk datgene bevat waarvoor onze vaders en grootvaders het hielden, dan moet de bewaarder meer kunnen dan het in een kast leggen.

Hij moet ook kunnen wachten.

Van mijn eigen broeders zijn Dirk en Alewijn het wakkerst omtrent deze dingen. Dirk heeft een goed hoofd en vraagt door wanneer iets hem niet bevalt. Maar bij Alewijn merk ik nog iets anders. Hij hoort eerst aan, onthoudt veel en behoeft niet dadelijk te laten zien dat hij iets weet.

Dat laatste acht ik voor deze zaak niet gering.

Hij is nog pas zestien jaren en ik wil geen jongen belasten met geheimzinnigheid alsof daarin op zichzelf iets verhevens gelegen is. Doch wanneer hij ouder wordt en zijn karakter blijft zooals het zich nu toont, denk ik dat hij geschikt kan zijn om te weten wat achter de gewone familievertelling ligt.

Ik bedoel daarmee niet alleen den inhoud van den Codex.

Ik bedoel ook wie hem bewaard hebben, waarom zij dit deden, wat zij elkander mondeling hebben overgegeven, en waarom niet ieder die den familienaam draagt daarom ook dadelijk alles behoeft te weten.

Daarom zend ik juist hem met dezen brief.

Spreekt met hem nog niet over alles. Ziet eerst hoe hij luistert en wat hij zelf vraagt. Gij zult waarschijnlijk beter merken dan ik of mijn oordeel over hem juist is.

Wat Cornelis betreft: laat hem vooralsnog met rust.

Als hij meent dat hij gewonnen heeft doordat het boek nu bij hem ligt, zij hem dat gegund. Een mensch kan een boek bezitten en toch nog jaren noodig hebben eer hij begrijpt wat hij in handen heeft.

En misschien is het niet kwaad dat hij ditmaal zelf zijn weg moet zoeken.

Schrijft mij echter terstond wanneer hij stukken gaat verwijderen, overschrijven, uitlenen, of er anderen bij haalt van wie wij niet weten wat zij zoeken. Dan wordt de zaak anders.

Voor het overige zie ik liever dat er nu stilte komt dan ruzie.

Mijn vader zeide dikwijls dat een mensch een deur niet behoeft dicht te spijkeren wanneer het voldoende is haar nog niet open te doen.

Ik meen dat dit thans ook hier geldt.

Ontvangt mijn broeder vriendelijk, en laat hem mij mondeling alleen mededeelen hetgeen gij niet op papier wenscht te stellen.

Met achting en vriendschap,

Jan Pietersz. Ott
verwer te Oostwoud

Brief aan Hendrik Reuvers, herfst 1837


Oostwoud, den 1sten October 1837

Waarde Hendrik Reuvers,

Ik moet U met droefheid berigten dat mijn vader, Pieter Ott, gisteren den 30sten September is overleden.

Hoewel zijn gezondheid in den laatsten tijd niet altoos sterk meer was, is het toch hard wanneer het oogenblik daar is en men weet dat men hem niet weder spreken zal. Hij is voor mij niet alleen vader geweest, maar ook een man van wien ik geleerd heb op te letten eer men een oordeel maakt, en zijn pligt te doen zonder veel woorden daaromtrent.

Nu hij er niet meer is, komt er ook iets op mij dat ik niet langer vooruit kan schuiven.

Gij weet beter dan ik hoe de bewaring van de oude papieren en van den Frieschen Codex van hand tot hand is gegaan. Mijn vader heeft mij daarvan genoeg gezegd om te weten dat men er niet ligtvaardig mede behoort om te gaan, doch ook niet alles. Hij meende dat ieder op zijn tijd moest weten wat voor hem noodig was.

Sinds Jan Over de Linden twee jaren geleden is overleden, is de zaak anders komen te staan. Zijn zoon Cornelis is nu zes en twintig jaar en woont te Den Helder. Hij heeft daar zijn werk bij de Marine als timmerman en een druk huisgezin, met twee jonge kinderen van hemzelf en drie van zijn vrouw uit haar vorig huwelijk.

Ik ken hem niet genoeg om hard over hem te oordeelen. Wat ik van hem hoor is dat hij eigenzinnig kan wezen, trotsch ook, en niet altoos geduldig wanneer een ander hem tegenspreekt. Dat zijn op zichzelf geen ondeugden waarmede een mensch verloren is, maar bij een zaak als deze kunnen zij lastig worden wanneer men niet eerst leert zwijgen en luisteren.

Voor zoover ik begrijp is hij nog niet behoorlijk ingewijd in hetgeen zijn vader en grootvader hebben bewaard. Dat lijkt mij nu niet langer iets dat men maar op zijn beloop kan laten.

Ik schrijf U daarom, omdat gij door uw huwelijk met Aafje Over de Linden van nabij tot de familie behoort en door haar vader Andries zelf in het bewaarderschap zijt ingewijd. Gij kent de geschiedenis beter dan ik en kunt misschien beter beoordeelen wat nu behoort te geschieden.

Ik verlang niet dat wij in haast besluiten nemen. Juist het tegendeel. Mijn grootvader Jan Ott placht, naar mijn vader zeide, de dingen eerst goed op een rij te zetten alvorens er met anderen over te spreken. Dat lijkt mij hier geen kwaad gebruik.

Mijn voorstel is daarom dat wij elkander aanstaanden Zondag den 8sten October te Medemblik ontmoeten. Dat ligt voor ons beiden redelijk en daar kunnen wij spreken zonder dat er dadelijk allerlei nieuwsgierige ooren omheen staan.

Ik zou gaarne van U vernemen wat Andries Over de Linden U destijds heeft toevertrouwd, en wat volgens U nog aan Cornelis moet worden medegedeeld. Ook wil ik U zeggen wat mijn vader mij heeft verteld en wat hij juist onbesproken heeft gelaten.

Wij behoeven niet alles op één dag uit te maken.

Maar nu mijn vader gestorven is, dunkt mij dat wij niet langer mogen doen alsof de tijd zelf de zaak wel voor ons zal regelen.

Schrijf mij, indien het U gelegen komt, of gij Zondag te Medemblik kunt zijn. Indien gij een betere plaats weet waar wij rustig kunnen spreken, hoor ik dat gaarne.

Met achting en in verwachting van Uw antwoord,

Uw dienstwillige vriend,

Jan Pietersz. Ott
verwer te Oostwoud

Lieve kinderen en erfgenamen, lente 1798

Lieve Maartje, Pieter, Aaltje, Joris en Alewijn, mijne kinderen en erfgenamen.

Het boek, waarin ik veeltijds lees, en waarvan ik U, zoo het mij vergund wordt, nader zal verhalen, wordt in bewaring gehouden bij mijnen vriend Andries Jansz. Over de Linde te Enkhuizen.

Zijn vader, Jan Andriesz., van afkomst een Fries en aldaar in dienst van het Geregt geweest, had dit geschrift weder in bewaring ontvangen van mijnen grootvader Ignatius Bernard Ott, die als Staatsch ruiter gediend heeft in het lijfregiment van den Baron van Drimborn.

Mijn grootvader had het boek uit Duitschland medegebracht. Hij kende niet alleen deszelfs inhoud, maar ook hetgeen omtrent herkomst en vroegere bewaring was overgeleverd.

Nadat hij zich te Hoorn gevestigd had, kwam ook Jan Andriesz. naar deze streken en werd gerechtsdienaar te Enkhuizen. Zij ontmoetten elkander beurtelings te Hoorn en te Enkhuizen en spraken daar, naar ik van mijn vader vernomen heb, meermalen over het boek en over hetgeen daarin geschreven staat.

Ook mijn vader, Pieter Ott, meester-kleermaker aan de westzijde van de Ramen te Hoorn, bleef met Jan Over de Linde te Enkhuizen bevriend, totdat deze omtrent vier jaren geleden is overleden.

Ik schrijf dit niet opdat gij alles zonder onderzoek zoudt gelooven. Een verstandig mensch behoort onderscheid te maken tusschen hetgeen hij zelf gezien heeft, hetgeen hem door betrouwbare lieden is medegedeeld, en hetgeen slechts uit overlevering bekend is.

Doch wat men niet onderzoeken kan, behoort men daarom nog niet achteloos verloren te laten gaan.

Indien mij iets mogt overkomen, zal Andries Over de Linde mijnen oudsten zoon in deze zaak in het bijzonder beschermen en onderrichten. Dit behoort vooralsnog te geschieden buiten weten van Kerk en Geregt, opdat hetgeen ons in vertrouwen is overgeleverd niet door vooroordeel, twist of onvoorzigtigheid verloren ga.

Bewaar daarom niet alleen het boek, maar ook het verstand waarmede men het lezen moet.

Want vrijheid zonder kennis wordt ligtzinnigheid, en kennis zonder vrijheid wordt dienstbaarheid.

Wognum, op Zondag den 6den Mei 1798.

Jan Ott

geboren te Hoorn in de Sprokkelmaand van 1758,
vierde kind en tweede zoon van Pieter Ott, oudsten zoon van Ignatius Bernard Ott.

Schoolmeester, koster, voorzanger, dorpsschrijver, gaarder en grafmaker.

14 November 2026

Het oordeel van de reiziger

Eventueel invoegen bij De Friese Kodex - deel 2: juni 1960, Amsterdam, Willem Oltmans en agent O5.

----

Mijn gesprekken met Jan verliepen zelden rechtstreeks naar het onderwerp waarvoor ik gekomen was. Dat irriteerde mij aanvankelijk. Later begreep ik dat zijn omwegen soms nauwkeuriger waren dan mijn vragen.

Op een middag spraken we over reisverslagen uit Nederlands-Indië. Ik had gezegd dat buitenlanders dikwijls scherper zagen wat Nederlanders zelf niet meer opmerkten.

Jan trok aan zijn sigaret en keek mij aan.

‘Dat kan,’ zei hij. ‘Maar een reiziger neemt zichzelf ook mee.’

‘Dat lijkt mij onvermijdelijk.’

‘Mijn vader vertelde daar altijd een verhaal bij. Hij had het weer van zijn vader. Of het historisch precies klopt, weet ik niet. Het was bij ons een mop.’

Dat laatste zei hij op de toon waarop een stuurman zou melden dat de wind gedraaid was.

‘Er kwam eens een Venetiaan in Holland. Een gezant, spion, zoiets. Omstreeks vijftienhonderd. Hij schreef dat de vrouwen hier mooi waren. Lang ook. Vrolijk. Ze werkten goed en konden aardig feestvieren.’

‘Een gunstig rapport.’

‘Tot hij bij de liefde kwam.’

Jan nam rustig een trek.

‘Daar deugde volgens hem weinig van. De vrouwen waren koud. Geen lust.’

Ik begon te lachen. ‘En wat vond uw grootvader daarvan?’

‘Mijn vader zei dat zijn vader altijd antwoordde: als een man door een heel land reist en alle vrouwen blijken frigide, moet je misschien niet alleen de vrouwen onderzoeken.’

Ik lachte harder dan Jan. Hij wachtte.

‘Dat is natuurlijk geen historische kritiek,’ zei ik.

‘Nee.’

‘U weet niet eens of die Venetiaan klein of lelijk was.’

‘Nee.’

‘Of hij succes probeerde te kopen.’

‘Ook niet.’

‘Dan maakt u precies dezelfde fout als hij. U verzint de oorzaak.’

‘Natuurlijk.’

Hij keek alsof daarmee de zaak was afgedaan.

‘Waarom vertelt u het dan?’

‘Omdat het een mop is.’

‘Dat is een gemakkelijke verdediging.’

‘Nee. Het verschil is dat hij een rapport schreef.’

Ik zweeg.

Jan tikte zijn as af.

‘Als een man schrijft dat een heel volk lui is, dom, onbetrouwbaar of koud, leer je misschien iets over dat volk. Maar je leert altijd ook iets over de man die schrijft.’

‘En daarom moet ik uw verhalen over Indië wantrouwen?’

‘Dat lijkt me een goed begin.’

‘Ook deze?’

‘Vooral deze. Ik heb hem uit de familie. Dat is de slechtste bron en de beste reden om hem te onthouden.’

Ik schreef de laatste zin op.

Jan zag het.

‘Nu maakt u er weer iets ernstigs van.’

‘Dat is mijn vak.’

‘Dat dacht die Venetiaan misschien ook.’

The Venetian and the Dutch Women

Insertion for The Frisian Codex — part I, ch. 4 ~ “The Man at Deptford” (1876, 22 years old Holmes with agent O4)

-----

The Dutchman took a deliberate drink and set down his glass.

“There is an old story of a Venetian who came into our country,” he said. “A diplomat, or a spy — with such men it is sometimes only the salary which makes the difference.”

Holmes smiled. “And when was this?”

“About fifteen hundred and six, if I remember rightly. He wrote home about the people he found. The women especially pleased his attention. Very handsome, he said. Tall, cheerful, industrious. They did their work well, and afterwards they knew also how to make pleasure.”

“How very generous of him.”

“Yes. But then comes the difficulty.” The Dutchman’s face remained perfectly grave. “He says the women are cold. Frigid. They have very little desire.”

Holmes raised an eyebrow. “You dispute his observation?”

“I dispute his success.”

There was a pause.

The Dutchman continued as if he were discussing the price of calves.

“You must read such gentlemen with care. Perhaps he was a little man. Perhaps not beautiful. Perhaps with a good purse of gold and much experience that the purse improves the face. He travels through Europe and everywhere the ladies become agreeable. Then he comes among the Holland women.”

“And they do not?”

“They do not.”

The corner of his mouth moved.

“So he writes to Venice: There is something wrong with the women.”

Holmes laughed.

“That,” he said, “is an inference for which you possess remarkably little evidence.”

“Certainly.”

“Yet you have just condemned the Venetian for precisely the same offence.”

“No. He made his conclusion about all the women.”

“And you?”

“I make mine only about him.”

Holmes regarded him for a moment.

“You have no evidence that he was small.”

“No.”

“Or ugly.”

“No.”

“Or accustomed to purchasing affection.”

“No.”

“Then upon what do you base the portrait?”

The Dutchman considered this.

“A man who must explain in writing why beautiful women do not want him has already given you something to work with.”

Holmes's amusement escaped him before he could prevent it.

“You are incorrigible.”

“No,” said the Dutchman. “Only married.”

He drank again.

After a moment Holmes said, “There is nevertheless a serious defect in your reasoning.”

“Good.”

“You are pleased?”

“Very. Now you are looking for what is wrong instead of looking for what proves you right.”