Het oordeel van de reiziger

Eventueel invoegen bij De Friese Kodex - deel 2: juni 1960, Amsterdam, Willem Oltmans en agent O5.

----

Mijn gesprekken met Jan verliepen zelden rechtstreeks naar het onderwerp waarvoor ik gekomen was. Dat irriteerde mij aanvankelijk. Later begreep ik dat zijn omwegen soms nauwkeuriger waren dan mijn vragen.

Op een middag spraken we over reisverslagen uit Nederlands-Indië. Ik had gezegd dat buitenlanders dikwijls scherper zagen wat Nederlanders zelf niet meer opmerkten.

Jan trok aan zijn sigaret en keek mij aan.

‘Dat kan,’ zei hij. ‘Maar een reiziger neemt zichzelf ook mee.’

‘Dat lijkt mij onvermijdelijk.’

‘Mijn vader vertelde daar altijd een verhaal bij. Hij had het weer van zijn vader. Of het historisch precies klopt, weet ik niet. Het was bij ons een mop.’

Dat laatste zei hij op de toon waarop een stuurman zou melden dat de wind gedraaid was.

‘Er kwam eens een Venetiaan in Holland. Een gezant, spion, zoiets. Omstreeks vijftienhonderd. Hij schreef dat de vrouwen hier mooi waren. Lang ook. Vrolijk. Ze werkten goed en konden aardig feestvieren.’

‘Een gunstig rapport.’

‘Tot hij bij de liefde kwam.’

Jan nam rustig een trek.

‘Daar deugde volgens hem weinig van. De vrouwen waren koud. Geen lust.’

Ik begon te lachen. ‘En wat vond uw grootvader daarvan?’

‘Mijn vader zei dat zijn vader altijd antwoordde: als een man door een heel land reist en alle vrouwen blijken frigide, moet je misschien niet alleen de vrouwen onderzoeken.’

Ik lachte harder dan Jan. Hij wachtte.

‘Dat is natuurlijk geen historische kritiek,’ zei ik.

‘Nee.’

‘U weet niet eens of die Venetiaan klein of lelijk was.’

‘Nee.’

‘Of hij succes probeerde te kopen.’

‘Ook niet.’

‘Dan maakt u precies dezelfde fout als hij. U verzint de oorzaak.’

‘Natuurlijk.’

Hij keek alsof daarmee de zaak was afgedaan.

‘Waarom vertelt u het dan?’

‘Omdat het een mop is.’

‘Dat is een gemakkelijke verdediging.’

‘Nee. Het verschil is dat hij een rapport schreef.’

Ik zweeg.

Jan tikte zijn as af.

‘Als een man schrijft dat een heel volk lui is, dom, onbetrouwbaar of koud, leer je misschien iets over dat volk. Maar je leert altijd ook iets over de man die schrijft.’

‘En daarom moet ik uw verhalen over Indië wantrouwen?’

‘Dat lijkt me een goed begin.’

‘Ook deze?’

‘Vooral deze. Ik heb hem uit de familie. Dat is de slechtste bron en de beste reden om hem te onthouden.’

Ik schreef de laatste zin op.

Jan zag het.

‘Nu maakt u er weer iets ernstigs van.’

‘Dat is mijn vak.’

‘Dat dacht die Venetiaan misschien ook.’